Jeszcze kilka lat temu wielu osobom program Erasmus+ kojarzył się niemal wyłącznie z młodzieżą akademicką, studiami zagranicznymi i wymianami uczniowskimi. Dziś coraz wyraźniej widać jednak, że europejska edukacja nie ma wieku.
Doskonałym przykładem jest działalność gdyńskiej fundacji Instytut Wiedzy i Kompetencji, która w ramach projektu akredytowanego w programie Erasmus+ w sektorze edukacji dorosłych zrealizowała w obecnym okresie akredytacyjnym (06.2025 – 08.2026) trzy mobilności ponadnarodowe dla aż 74 seniorów z Gdyni i okolic.
Wyjazdy edukacyjne realizowane były na Sycylii we włoskim stowarzyszeniu Centro Studi di Cultura Europea, odpowiedzialnym za prowadzenie Parco Letterario Salvatore Quasimodo. Programy obejmowały szeroki zakres tematyczny – od edukacji ekologicznej, przeciwdziałania dezinformacji klimatycznej i rozwijania kompetencji cyfrowych, po działania artystyczne, językowe, obywatelskie i społeczne. Seniorzy uczestniczyli w warsztatach ekologicznych, analizowali fake newsy klimatyczne, tworzyli własne kampanie społeczne, poznawali lokalną kulturę i dziedzictwo Sycylii oraz rozwijali kompetencje związane z krytycznym myśleniem, komunikacją i współpracą międzynarodową. Jednak – jak podkreślają przedstawiciele fundacji – najważniejszych efektów mobilności nie da się zamknąć wyłącznie w harmonogramach zajęć czy certyfikatach uczestnictwa.
– Dla wielu uczestników był to pierwszy zagraniczny wyjazd edukacyjny w życiu. Część seniorów po raz pierwszy leciała samolotem, po raz pierwszy korzystała z aplikacji mobilnych za granicą, po raz pierwszy miała okazję prowadzić prezentację po angielsku lub włosku przed międzynarodową grupą. To są doświadczenia, które realnie zmieniają człowieka i jego poczucie sprawczości – mówi Monika Formańska-Żadkowska, prezes Instytutu Wiedzy i Kompetencji.
Fundacja od lat działa w obszarze edukacji pozaformalnej, aktywizacji społecznej oraz wspierania osób starszych w rozwoju kompetencji społecznych, cyfrowych i obywatelskich. Uzyskanie w 2022 roku akredytacji Erasmus+ było dla organizacji ogromnym krokiem w rozwoju działań skierowanych do seniorów. Jak podkreśla fundacja, dzięki akredytacji możliwe jest systemowe i wieloletnie planowanie mobilności edukacyjnych dla osób 60+, a także rozwijanie współpracy z partnerami z całej Europy.
– Bardzo zależało nam na tym, żeby seniorzy z Pomorza mieli dostęp do nowoczesnej, jakościowej edukacji pozaformalnej na poziomie europejskim. W Polsce nadal pokutuje przekonanie, że osoby starsze nie chcą się rozwijać, nie odnajdują się w nowych technologiach albo nie są zainteresowane aktywnością międzynarodową. Nasze doświadczenia pokazują coś zupełnie odwrotnego – podkreśla Dorota Kotwicka, wiceprezes fundacji.
Mobilności organizowane przez Instytut Wiedzy i Kompetencji nie przypominają klasycznych wycieczek turystycznych. Każdy dzień wypełniony jest działaniami edukacyjnymi prowadzonymi metodami aktywizującymi. Seniorzy pracują w grupach, tworzą własne projekty społeczne, uczą się pracy z narzędziami cyfrowymi, uczestniczą w warsztatach kreatywnych i analizują współczesne wyzwania społeczne.
Mobilności realizowane w obecnym okresie akredytacyjnym w Centro Studi di Cultura Europea poświęcone były ekologii, dezinformacji klimatycznej oraz zrównoważonemu rozwojowi. Seniorzy uczestniczyli w laboratoriach fact-checkingowych, analizowali fake newsy klimatyczne, tworzyli własne kampanie społeczne skierowane do „rówieśników” oraz poznawali pojęcia takie jak ślad węglowy, ślad wodny, greenwashing, zero waste czy upcykling.
W praktyce oznaczało to nie tylko wykłady, ale również działania terenowe, wizyty na ekologicznych plantacjach, pracę z lokalną społecznością czy przygotowywanie własnych materiałów edukacyjnych.
– Bardzo ważne było dla nas pokazywanie seniorom, że współczesna edukacja nie polega wyłącznie na słuchaniu prezentacji. Chcieliśmy, żeby uczestnicy sami analizowali informacje, zadawali pytania, uczyli się od siebie nawzajem i budowali poczucie wpływu. Dlatego ogromny nacisk kładliśmy na praktyczne działania i pracę warsztatową – mówi Monika Formańska-Żadkowska.
Seniorzy podczas mobilności przygotowywali między innymi kampanie społeczne dotyczące lokalnych mitów klimatycznych. Analizowali przekonania obecne w małych społecznościach, takie jak: „nie ma sensu segregować śmieci, bo wszystko trafia do jednej śmieciarki”, „skoro nad morzem jest zimno, to nie ma zmian klimatu” czy „wiatraki powodują choroby”. Następnie opracowywali własne strategie działań edukacyjnych skierowanych do mieszkańców.
– To było niezwykle ciekawe doświadczenie, bo seniorzy doskonale znają realia swoich społeczności. Wiedzą, jakie argumenty pojawiają się podczas rozmów sąsiedzkich, co ludzie czytają w internecie i jakie obawy mają mieszkańcy. Dzięki temu tworzone przez nich kampanie były bardzo autentyczne i osadzone w codziennym życiu – wyjaśnia Dorota Kotwicka.
W ramach zajęć uczestnicy uczyli się także rozpoznawania manipulacji medialnych, analizowali język przekazów internetowych i ćwiczyli krytyczne myślenie. Jednym z najbardziej angażujących elementów programu była debata oksfordzka dotycząca mitów klimatycznych, podczas której seniorzy wcielali się zarówno w rolę osób powielających dezinformację, jak i tych, którzy obalają ją przy pomocy faktów.
Jak podkreślają organizatorzy, niezwykle istotnym aspektem mobilności była również integracja międzynarodowa oraz przełamywanie barier psychologicznych. – Dla części uczestników ogromnym wyzwaniem było już samo wyjście ze swojej codziennej rutyny. Niektórzy od lat nie podróżowali, część obawiała się bariery językowej albo tego, że „nie odnajdzie się” w grupie. Tymczasem już po kilku dniach widzieliśmy ogromne zmiany: większą otwartość, samodzielność, odwagę w komunikacji i bardzo dużą aktywność społeczną – mówi Monika Formańska-Żadkowska.
Mobilności miały również silny wymiar kulturowy. Seniorzy poznawali lokalne tradycje, kuchnię, historię i sztukę regionów partnerskich. Na Sycylii uczestnicy odwiedzili między innymi Parco Letterario Salvatore Quasimodo, poznawali twórczość włoskiego noblisty, uczestniczyli w warsztatach ecosztuki oraz zajęciach związanych z lokalnym dziedzictwem kulturowym.
Ważnym elementem programu były także działania artystyczne i manualne. Seniorzy tworzyli ekologiczne grafiki, uczestniczyli w warsztatach linorytu, przygotowywali własne projekty inspirowane sycylijską kulturą i lokalną przyrodą. – Często obserwowaliśmy sytuacje, w których osoby przekonane wcześniej, że „nie mają talentu”, nagle odkrywały w sobie ogromną kreatywność. Takie działania budują poczucie wartości i pokazują seniorom, że nadal mogą rozwijać nowe kompetencje oraz odkrywać nowe pasje – podkreśla Dorota Kotwicka.
Bardzo istotny był również aspekt cyfrowy mobilności. Uczestnicy korzystali z aplikacji edukacyjnych, tworzyli materiały multimedialne, pracowali z quizami online, uczyli się korzystania z narzędzi do weryfikacji informacji oraz rozwijali umiejętności związane z bezpiecznym funkcjonowaniem w internecie. – Kompetencje cyfrowe są dziś jednym z najważniejszych obszarów przeciwdziałania wykluczeniu osób starszych. Seniorzy chcą korzystać z technologii, ale potrzebują bezpiecznej i spokojnej przestrzeni do nauki. Widzimy ogromną zmianę w ich pewności siebie po takich mobilnościach – zaznacza prezes fundacji.
Jak wskazują organizatorzy, efekty projektów nie kończą się wraz z powrotem uczestników do Polski. Seniorzy bardzo często angażują się później w lokalne działania edukacyjne, prowadzą rozmowy w klubach seniora, dzielą się wiedzą z rodziną i znajomymi, a część z nich rozpoczyna własne inicjatywy społeczne. – Zależy nam na tym, aby uczestnicy nie byli jedynie odbiorcami działań, ale stawali się ambasadorami aktywności społecznej i edukacji w swoich środowiskach. To właśnie dlatego tak dużo miejsca poświęcamy pracy projektowej, działaniom obywatelskim i rozwijaniu kompetencji komunikacyjnych – mówi Dorota Kotwicka.
Fundacja podkreśla także ogromne znaczenie mobilności w przeciwdziałaniu samotności i izolacji społecznej osób starszych. Bardzo często seniorzy zgłaszający się do projektu mówią, że brakuje im kontaktów społecznych, motywacji do działania albo wiary we własne możliwości. Mobilności pokazują im, że nadal mogą być aktywni, ciekawi świata i potrzebni społecznie. To ma ogromne znaczenie dla zdrowia psychicznego i jakości życia.
Według organizatorów projekty międzynarodowe mają także ogromną wartość międzypokoleniową. Seniorzy uczą się współczesnych narzędzi, poznają europejskie rozwiązania społeczne i ekologiczne, ale jednocześnie sami wnoszą do projektów ogromne doświadczenie życiowe, cierpliwość i umiejętność budowania relacji.
Eksperci od lat zwracają uwagę, że aktywność edukacyjna osób starszych wpływa pozytywnie nie tylko na poziom wiedzy, ale również na samodzielność, dobrostan psychiczny i uczestnictwo społeczne seniorów. Programy edukacyjne dla osób 60+ pomagają przeciwdziałać wykluczeniu społecznemu, wzmacniają poczucie sprawczości oraz rozwijają kompetencje obywatelskie. W przypadku gdyńskiej fundacji niezwykle ważne było także budowanie poczucia europejskiej wspólnoty.
– Wielu uczestników podkreślało po powrocie, że po raz pierwszy naprawdę poczuli się częścią europejskiej społeczności. Mobilności pozwalają zobaczyć, że niezależnie od kraju wszyscy mierzymy się z podobnymi wyzwaniami: zmianami klimatu, samotnością seniorów, dezinformacją czy potrzebą budowania lokalnych wspólnot – mówi Dorota Kotwicka. Organizacja planuje kontynuację działań w kolejnych latach akredytacji. Fundacja chce rozwijać nowe kierunki mobilności związane między innymi z edukacją cyfrową, zdrowiem psychicznym seniorów, aktywnością obywatelską i działaniami proekologicznymi.
– Naszym celem jest pokazanie, że edukacja trwa przez całe życie. Seniorzy nie są grupą bierną czy wycofaną. To osoby z ogromnym potencjałem, doświadczeniem i gotowością do działania. Potrzebują jedynie przestrzeni, wsparcia i możliwości rozwoju – podsumowuje Monika Formańska-Żadkowska.
Działania realizowane przez Instytut Wiedzy i Kompetencji pokazują, że Erasmus+ może być czymś znacznie więcej niż programem edukacyjnym. Dla wielu uczestników staje się początkiem nowego etapu życia – bardziej aktywnego, świadomego i otwartego na świat. A dla Gdyni i okolic oznacza to rosnącą grupę seniorów, którzy nie boją się nowych wyzwań, chcą działać społecznie i udowadniają, że rozwój nie kończy się wraz z wiekiem.
Działania zostały dofinansowane ze środków Unii Europejskiej w ramach programu Erasmus+.
Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji
Typ akcji: AKCJA 1 Mobilność dorosłych osób uczących się i kadry edukacji dorosłych – projekty krótkoterminowe (KA121-ADU)
Numer wniosku: 2025-1-PL01-KA121-ADU000306686
Oprac. Karolina Walc
